Erişkin DEHB

Bu rehber, erişkin dönemde dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) tanısı alan ya da bu yönde değerlendirme isteyen kişiler için hazırlanmıştır. DEHB uzun süre yalnızca çocukluğa ait bir durum olarak kabul edilmiştir; günümüzde ise çocuklukta başlayan belirtilerin önemli bir bölümünün erişkinlikte de sürdüğü bilinmektedir. Doğru tanı ve tedavi, kişinin iş, eğitim ve aile yaşamında belirgin düzelme sağlar. Buradaki bilgiler genel niteliktedir.

1. Tanım

DEHB, dikkat eksikliği, aşırı hareketlilik ve dürtüsellik belirtileriyle tanımlanan nörogelişimsel bir bozukluktur. Beynin dikkat, yürütücü işlevler ve dürtü denetimiyle ilgili sistemlerindeki gelişimsel farklılıklarla ilişkilidir. Kalıtım önemli bir rol oynar. Erişkinlerde hareketlilik genellikle azalır ya da içsel bir huzursuzluğa dönüşür; dikkat ve planlama güçlükleri ise ön plana çıkar.

2. Erişkinlikte belirtiler

• Uzun süreli ve tekdüze işlere dikkatini verememe
• Ayrıntıları gözden kaçırma, dikkatsizce hata yapma
• İşleri başlatmakta ve tamamlamakta güçlük, sürekli erteleme
• Zamanı yönetememe, randevulara ve teslim tarihlerine yetişememe
• Eşyaları sık kaybetme, unutkanlık
• Düzen kurmakta ve sürdürmekte güçlük
• İçsel huzursuzluk, uzun süre oturmakta zorlanma
• Sözü kesme, sırasını beklemekte güçlük
• Düşünmeden karar verme, dürtüsel harcamalar
• Sabırsızlık ve çabuk sıkılma

3. Tanı ölçütleri

Erişkin DEHB tanısı için belirtilerin on iki yaşından önce başlamış olması, birden fazla ortamda (iş, ev, sosyal yaşam) görülmesi, kişinin işlevselliğini belirgin biçimde etkilemesi ve başka bir ruhsal bozuklukla daha iyi açıklanamaması gerekir. Çocukluk döneminde tanı almamış olmak, erişkin tanısına engel değildir; özellikle dikkat eksikliği ağırlıklı tablolar çocuklukta sıklıkla gözden kaçar.

4. Değerlendirme

Değerlendirme ayrıntılı psikiyatrik görüşmeye dayanır. Bugünkü yakınmalar, iş ve eğitim yaşamı, ilişkiler ve çocukluk dönemi sorgulanır. Çocukluk belirtilerini doğrulamak için okul karneleri, öğretmen görüşleri ve mümkünse anne babadan alınan bilgiler değerlidir. Standart belirti ölçekleri ve eş ya da yakınlardan alınan bilgiler değerlendirmeye katkı sağlar. Dikkat güçlüğüne yol açabilen uyku bozuklukları, tiroit hastalıkları, depresyon, anksiyete bozuklukları ve madde kullanımı ayrıca değerlendirilir.

5. Eşlik eden durumlar

Erişkin DEHB'ye sıklıkla depresyon, anksiyete bozuklukları, uyku sorunları, madde ve alkol kullanımı ile öğrenme güçlükleri eşlik eder. Yıllar içinde biriken başarısızlık deneyimleri özgüveni olumsuz etkileyebilir. Eşlik eden durumların tanınması, tedavi planının bütünlüklü olarak yapılması açısından önemlidir.

6. İlaç tedavisi

İlaç tedavisi, erişkin DEHB'de belirtileri belirgin biçimde azaltan etkili bir seçenektir. Uyarıcı grubundaki ilaçların etkisi kısa sürede ortaya çıkar; uyarıcı olmayan ilaçların etkisi ise birkaç hafta içinde belirginleşir. Tedaviye başlamadan önce kalp hastalığı öyküsü sorgulanır, tansiyon ve nabız ölçülür. Tedavi süresince iştah, uyku, tansiyon ve nabız izlenir. Bu ilaçların bir kısmı özel reçeteyle verildiğinden kontrol muayenelerinin aksatılmaması gerekir.

7. Psikoterapi

Erişkin DEHB'ye uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi; günü ve haftayı planlama, işleri önem sırasına koyma ve "sonra yaparım" alışkanlığıyla baş etme konularında yapılandırılmış alıştırmalar içerir. Terapide ayrıca uzun süredir süren olumsuz öz değerlendirmeler ele alınır. İlaç ve psikoterapinin birlikte uygulanması, tek başına uygulamalara göre daha kalıcı sonuçlar sağlayabilir.

8. İş yaşamında düzenlemeler

• Yapılacak işlerin dağınık notlar yerine tek bir ajandada tutulması
• Uzun projelerin, her biri bir günde tamamlanabilecek küçük aşamalara ayrılması
• Odaklanılması gereken saatlerde e-posta ve telefon bildirimlerinin kapatılması
• Sabah ya da öğleden sonra, kişinin en verimli olduğu zaman diliminin en zorlu işe ayrılması
• Son teslim tarihlerinin masada görülebilecek bir panoda tutulması

9. Günlük yaşamda düzenlemeler

Evde sık kullanılan eşyalar için değişmeyen yerler belirlenmesi, düzenli ödemelerin otomatik talimata bağlanması, öğün ve uyku saatlerinin sabitlenmesi ve haftanın çoğu günü fiziksel etkinliğe yer açılması, gündelik aksaklıkları belirgin biçimde azaltır. Eş ve aile üyelerinin DEHB hakkında bilgilendirilmesi, ilişkilerdeki gerginlikleri azaltabilir.

10. Kadınlarda ve ileri yaşta DEHB

DEHB kadınlarda daha geç fark edilir; çünkü hareketlilikten çok dalgınlık ve iç huzursuzluk ön plandadır ve bu belirtiler çoğu zaman kaygı ya da depresyon olarak değerlendirilir. Hormonal değişimlerin yaşandığı dönemlerde, örneğin doğum sonrası ve menopozda, belirtiler daha belirgin hâle gelebilir. İleri yaşta ise dikkat yakınmalarının yeni başlamış olması durumunda DEHB'den önce diğer nedenler, özellikle bilişsel bozukluklar ve ilaç yan etkileri araştırılır.

11. İlişkiler ve aile yaşamı

Unutulan sözler, yarım kalan işler ve dürtüsel tepkiler, eşler arasında yanlış anlaşılmalara yol açabilir. Eşin DEHB hakkında bilgilendirilmesi, yaşanan sorunların ilgisizlikten değil dikkat ve düzen güçlüğünden kaynaklandığının anlaşılmasını sağlar. Ortak bir takvim kullanılması, ev içi görevlerin açıkça paylaşılması ve haftalık kısa planlama görüşmeleri aile yaşamını kolaylaştırır.

12. Uzun dönem izlem

DEHB yaşam boyu süren bir özelliktir; ancak belirtilerin günlük yaşama etkisi yaşa ve koşullara göre değişir. Tedavi gereksinimi de buna bağlı olarak değişebilir. Düzenli kontroller, tedavinin etkinliğinin ve yan etkilerin izlenmesini ve gerektiğinde planın güncellenmesini sağlar.

Sık sorulan sorular